როგორ წარიმართება პატრიარქად კურთხევის ცერემონია?

აღსაყდრება, იგივე ინტრონიზაცია, საზეიმო ღვთისმსახურებაა, რომლის დროსაც ხდება, ახლად არჩეული მღვდელმთავრის (პატრიარქის ან ეპისკოპოსის) ხარისხის შესაბამის ტახტზე დასმა. პროცესი სიმბოლურად მწყემსმთავრის მიერ კანონიერი ძალაუფლებისა და მმართველობის გადაბარებას აღნიშნავს. მართლმადიდებლურ ტრადიციაში აღსაყდრებას რამდენიმე ძირითადი ეტაპები აქვს:

• ტახტზე დასმა: პროცესის კულმინაციაა მღვდელმთავრის სამგზის დასმა საკურთხევლის უკანა მხარეს მდებარე საზეიმო ტახტზე (კათედრაზე).

• ინსიგნიების გადაცემა: ახალ საჭეთმპყრობელს მისი ხარისხის შესაბამისი ნიშნები გადაეცემა. როგორიცაა – კვერთხი, მიტრა და პანაღია.

• პირველი ლოცვა: აღსაყდრებული პირი სიტყვას წარმოთქვამს, რომელშიც აცნობიერებს თავის პასუხისმგებლობას და ლოცავს მრევლს.

სად ხდება პატრიარქის აღსაყდრება?

საქართველოში, კათოლისკოს-პატრიარქის აღსაყდრება, ტრადიციულად სვეტიცხოვლის საკთედრო ტაძარში ხდება. მაგალითად, ილია II-ის ინტრონიზაცია 1977 წლის 25 დეკემბერს, სწორედ მცხეთაში აღესრულა.

ისტორიული და ეკლესიური კონტექსტი რამდენიმე მნიშვნელოვან ფაქტს ეფუძნება. ის, რომ კათოლიკოს-პატრიარქის აღსაყდრების ტრადიციული ადგილი სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარია, ხაზს უსვამს ქვეყნის მემკვიდრეობას და ქრისტიანულ ფესვებს. ასევე, ავტოკეფალიის აღიარება. ისტორიულად, აღსაყდრების პროცესი მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ეკლესიის დამოუკიდებლობასთან. მაგალითად 1990 წელს მსოფლიო საპატრიარქომ ოფიციალურად ცნო საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია და პატრიარქის ტიტული, რაც საუკუნეების წინ მოპოვებული უფლების ხელახალი აღიარება იყო.

სიმბოლური ნიშნები

ქართული ინტრონიზაციის წესი ბიზანტიურ ლიტურგიკულ ტრადიციას ეფუძნება, სადაც მღვდელმთავრის კათედრაზე დასმა, მისი სულიერი ძალაუფლების ლეგიტიმაციას ნიშნავს.

რა გადაეცემა პატრიარქს ამ დროს?

• საპატრიარქო კვერთხი – მწყემსმთავრული მზრუნველობის სიმბოლო.

• თეთრი კაბადონი (თავსაბურავი) – რაც ქართული ტრადიციისთვის დამახასიათებელი ნიშანია.

• საკაცო (ენქერი) სიმბოლო სულიერი მახვილისა.

• პანაღია – ღვთისმშობლის გამოსახულებიანი ხატი, რომელსაც პატრიარქი მკერდზე ატარებს

• კუკული (ბარტყული) – პატრიარქის გამორჩეული თავსაბურავი.

ინტრონიზაციის პროცესი მართლმადიდებლურ ტრადიციაში, განსაკუთრებით კი საქართველოში, დახვეწილი რიტუალია, იგი რამდენიმე სიმბოლური ეტაპისგან შედგება, რომელიც წირვის დროს სრულდება: პირველი – ეს არის საზეიმო შესვლა და დასაწყისი – ტაძარში ახლად არჩეული მღვდელმთავარი საზეიმოდ შედის, მას სინოდის წევრები მიაცილებენ. წირვის გარკვეულ მომენტამდე ისმის გალობა “წმინდაო ღმერთო”, რის შემდეგაც სრულდება სამგზის დასმა. ეს არის რიტუალის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი, რომელიც საკურთხეველში, სამღვდელმთავრო ტახტზე სრულდება: ორი უხუცესი მღვდელმთავარი ახლად არჩეულ პატრიარქს მკლავებში ხელს კიდებს. ისინი მას ტახტზე სამჯერ დასვამენ და ყოველ ჯერზე ხმამაღლა წარმოთქვამენ: “აქსიოს” (ბერძნულად “ღირს არს”). ტაძარში მყოფი სამღვდელოება და მრევლი მათ გალობით პასუხობს: “აქსიოს! აქსიოს! აქსიოს!”, რაც ეკლესიის მიერ მისი კანონიერების დადასტურებაა. სწორედ ამის შემდეგ იწყება სამოსისა და ინსიგნინების გადაცემა, ეს კი ახლად არჩეული პატრიარქის ძალაუფლებასა და პასუხისმგებლობას აღნიშნავს.

წირვის დასრულების შემდეგ, ამბიონთან სამწყსო კვერთხის გადაცემა ხდება, რაც იმის სიმბოლოა, რომ პატრიარქი არის “კეთილი მწყემსი”, რომელმაც უნდა დაიცვას და წარმართოს თავისი სამწყსო. პატრიარქს კვერთს სინოდის უხუცესი წევრი გადასცემს.

პირველი ლოცვა-კურთხევა და ქადაგება

უკვე აღსაყდრებული პატრიარქი პირველ ლოცვა-კურთხევას დიკირითა და ტრიკირით (ერთად შეერთებული კელაპტრები, რომლითაც მღვდელმთავარი ამბიონიდან მრევლს ჯვარს სახავს. დიკირი ორ შეერთებულ კელაპტარს ეწოდება და სიმბოლურად იესო ქრისტეს ორ ბუნებას გამოსახავს – კაცობრივსა და ღვთაებრივს. ტრიკირი კი სამ შეერთებულ კელაპტარს ეწოდება, რაც სიმბოლურად ყოვლადწმინდა სამებას გამოხატავს.) და აღსაყდრების სიტყვას წარმოთქვამს, სადაც საკუთარ ხედვას წარადგენს და ლოცვით შეწევნას ითხოვს. ეს პროცესი სიმბოლურად, იერუსალიმში ქრისტეს დიდებით შესვლას იმეორებს და ხაზს უსვამს, რომ მღვდელმთავარი არის ქრისტეს ხატი დედამიწაზე.

რა მოთხოვნებს უნდა აკმაყოფილებდეს კათოლიკოს-პატრიარქობის კანდიდატი?

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის მართვა-გამგეობის დებულების მიხედვით, პატრიარქობის მსურველი მკაცრ მოთხოვნებს უნდა აკმაყოფილებდეს:

• სასულიერო ხარისხი: კანდიდატი აუცილებლად უნდა იყოს მღვდელმთავარი (ეპისკოპოსი, მთავარეპისკოპოსი ან მიტროპოლიტი).

• ასაკი: მას შესრულებული უნდა ჰქონდეს 40 წელი.

• განათლება: უნდა ჰქონდეს უმაღლესი საღვთისმეტყველო განათლება და ფლობდეს საეკლესიო სამართალს (კანონებს).

• გამოცდილება: მოეთხოვება სამღვდელმთავრო ხარისხში მსახურების მინიმუმ 10 წლის სტაჟი.

• პირადი თვისებები: უნდა გამოირჩეოდეს ზნეობრივი სიწმინდით, საეკლესიო ავტორიტეტით და ერთგულებით.

როგორია შერჩევის პროცედურა

ახალი პატრიარქის არჩევის პროცედურა ორეტაპიანია და მკაცრად განსაზღვრულ ვადებში ჯდება: სინოდი პატრიარქის გარდაცვალებიდან 40 დღის შემდეგ უნდა შეიკრიბოს. პატრიარქის არჩევნები უნდა ჩატარდეს ვაკანსიის წარმოშობიდან (გარდაცვალებიდან) არაუადრეს 40 დღისა და არაუგვიანეს 2 თვისა. შესაბამისად, ახალი პატრიარქი 2026 წლის 17 მაისამდე უნდა შეირჩეს.

როგორ ხდება არჩევა?

კრებაზე წარდგენილია სინოდის მიერ შერჩეული 3 კანდიდატი. კრება მართავს ფარულ კენჭისყრას. გამარჯვებულად ითვლება ის, ვინც ხმების ნახევარზე მეტს (50% + 1 ხმა) მიიღებს. თუ პირველ ტურში ვერცერთმა ვერ დააგროვა საჭირო ხმები, იმართება მეორე ტური ორ საუკეთესო კანდიდატს შორის. თუ გაფართოებულ საეკლესიო კრებაზე ხმები თანაბრად გაიყოფა, საქმეში ერთვება სპეციალური საარჩევნო პროცედურა, რომელიც მიზნად ისახავს ჩიხიდან გამოსვლას. აი, როგორ წყდება ეს საკითხი:

1. განმეორებითი კენჭისყრა: პირველ რიგში, იმართება მეორე ტური იმ ორ კანდიდატს შორის, რომლებმაც თანაბარი ხმები დააგროვეს. კრების წევრებს ეძლევათ დრო დამატებითი მსჯელობისთვის, რის შემდეგაც ხელახლა ყრიან კენჭს.

2. წილისყრა (როგორც საბოლოო გამოსავალი): თუ განმეორებითი კენჭისყრის შემდეგაც ხმები კვლავ ზუსტად თანაბრად გაიყო (რაც პრაქტიკაში ძალიან იშვიათია), ეკლესია მიმართავს წილისყრის პრინციპს. ეს მიიჩნევა “ღვთის განგების” გამოვლინებად.

◦ ორ თანაბარხმიან კანდიდატს შორის გამარჯვებულს ავლენენ წილისყრით, რომელსაც ჩვეულებრივ ყველაზე უხუცესი მღვდელმთავარი ან ბავშვი (როგორც უმანკოების სიმბოლო) ატარებს.

3. სინოდის როლი: თუ კრება ვერ ახერხებს კონსენსუსის მიღწევას, წმინდა სინოდს შეუძლია დანიშნოს დამატებითი კონსულტაციები, რათა თავიდან აიცილოს ეკლესიაში განხეთქილება.

მას შემდეგ, რაც გამარჯვებული გამოვლინდება, იგი ვალდებულია საჯაროდ განაცხადოს თანხმობა, რადგან ძალდატანებითი აღსაყდრება კანონიკურად დაუშვებელია. როგორც კი კანდიდატი იტყვის: “ვიღებ და მადლობას ვწირავ”, იგი ოფიციალურად ხდება “არჩეული პატრიარქი” და ინიშნება მისი აღსაყდრების (ინტრონიზაციის) დღე.

ვინ არიან გაფართოებულ საეკლესიო კრების წევრები?

გაფართოებული საეკლესიო კრება, რომელმაც საბოლოოდ უნდა აირჩიოს პატრიარქი, გაცილებით დიდია, ვიდრე წმინდა სინოდი. მასში მხოლოდ ეპისკოპოსები არ შედიან. შემადგენლობაშია:

1. წმინდა სინოდის ყველა წევრი: ყველა მოქმედი მღვდელმთავარი (დაახლოებით 47 ეპისკოპოსი).

2. სასულიერო პირების წარმომადგენლები: თითოეული ეპარქიიდან არჩეული მღვდლები და დიაკვნები.

3. მონასტრების წინამძღვრები: როგორც მამათა, ისე დედათა მონასტრების ხელმძღვანელები.

4. სასულიერო სასწავლებლების წარმომადგენლები: თბილისისა და გელათის სასულიერო აკადემიებისა და სემინარიების რექტორები და პროფესორ-მასწავლებლები.

5. ერისკაცები (მრევლი): თითოეული ეპარქიიდან არჩეული საერო პირები, რომლებიც სარგებლობენ მაღალი ავტორიტეტით (მათ ეპარქიის მღვდელმთავარი და მრევლი ერთობლივად ირჩევს).

ამჟამად, ეკლესიას საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრე, მიტროპოლიტი შიო (მუჯირი) მართავს, რომელიც პასუხისმგებელია საარჩევნო კრების მოწვევაზე. საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრის სტატუსი ამ გარდამავალ პერიოდში უმნიშვნელოვანესია. მისი უფლებამოსილებები და მოვალეობები მკაცრად არის გაწერილი საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულებაში.

ფუნქციები, რომელიც პატრიარქის არჩევამდე მიტროპოლიტ შიოს (მუჯირს) აკისრია:

1. ეკლესიის დროებითი მართვა: იგი ახორციელებს საპატრიარქოს ადმინისტრაციულ მართვას, თუმცა მას არ აქვს უფლება ერთპიროვნულად მიიღოს ისეთი გადაწყვეტილებები, რომლებიც ფუნდამენტურად ცვლის საეკლესიო სტრუქტურას (მაგალითად, ეპისკოპოსების გადაყენება ან ახალი ეპარქიების შექმნა სინოდის გარეშე).

2. წმინდა სინოდის თავმჯდომარეობა: მოსაყდრე იწვევს და თავმჯდომარეობს წმინდა სინოდის სხდომას, სადაც უნდა დასახელდეს პატრიარქობის 3 კანდიდატი.

3. საარჩევნო კრების მომზადება: მისი უმთავრესი მოვალეობაა გაფართოებული საეკლესიო კრების (მსოფლიო საეკლესიო კრების მსგავსი ფორმატის) ორგანიზება, სადაც მოხდება ახალი პატრიარქის არჩევა.

4. წარმომადგენლობითი ფუნქცია: იგი წარმოადგენს საქართველოს ეკლესიას სხვა მართლმადიდებელ ეკლესიებთან და სახელმწიფო სტრუქტურებთან ურთიერთობაში.

მეუფე შიო, პატრიარქმა ჯერ კიდევ 2017 წელს დანიშნა თავის მოსაყდრედ, რაც საქართველოს ისტორიაში იშვიათი შემთხვევა იყო (ჩვეულებრივ, მოსაყდრეს სინოდი ირჩევს პატრიარქის გარდაცვალების შემდეგ).